بسم الله الرحمن الرحیم
اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم
اصول ساختار اجرایی تعلیم تدبر در قرآن با توجه به سوره مبارکه ص
مقدمه
سوره مبارکه ص تنها سوره ایست در قرآن کریم که تدبر در قرآن را به عنوان غایت نزول کتاب مبارک معرفی می کند. این درحالی است که در سایر مواردی که در مصحف شریف از تدبر در قرآن یاد شده است، افراد به واسطه عدم تدبر مورد توبیخ قرار گرفته اند.
از طرفی از موضوعات محوری سوره مبارکه ص، خود قرآن می باشد؛ چه اینکه سوره بعد از حرف مقطعه ص، با قسم به "قرآن ذی الذکر" شروع شده و در آیات پایانی نیز از ذکر بودن آن برای جهانیان و تحقق عینی آن پس از مدتی خبر می دهد. جالب آنکه از نگاه آیات نورانی سوره، آنچه در نسبت با قرآن برای عموم مخاطبین مطلوب است، تدبر در قرآن است. گو اینکه تدبر در قرآن است که انسان را در معرض بهره مندی از قرآن ذی الذکر قرار می دهد. تدبر در قرآن است که ذکر و توجه به حقایق را در مخاطب فعال می کند و به واسطه نهادینه شدن چنین توجهی او به خواص جامعه یعنی اولی الالباب نزدیک می شود.
بنابراین همانطور که می توان تدبر در قرآن را غرض سوره مبارکه ص برای عموم مخاطبین دانست، می توان گفت رسول خدا در این سوره درصدد است تا زمینه تحقق تدبر در قرآن و فعال شدن ذکر حقایق را در جامعه فراهم نماید. مؤید این مطلب آن است که مخاطب اصلی و مستقیم سوره در اکثر آیات از جمله آیه ای که از نزول کتاب مبارک و لزوم تدبر در آیاتش سخن می گوید، رسول خداست.
از این رو اگر مسأله ما فهم ابعاد و اجزای سازوکاری باشد که تدبر در قرآن را در جامعه فعال نموده و جریان سازی می کند؛ اولویت آن است که به سراغ سوره مبارکه ص رفته و از دلالت های این سوره استفاده نماییم. از این رو در نوشتار حاضر ابتدا سعی شده است از آیه مربوطه و سپس از سایر آیات دلالتهایی در پاسخ به مسأله فوق دریافت شده و در مرحله بعد این دلالت ها طبقه بندی شوند.
اصول جریان سازی تدبر در قرآن مبتنی بر سوره مبارکه ص
- شمول و غایت ساختارهای اجرایی تعلیم تدبر در قرآن
- ساختار تعلیمی تدبر در قرآن لازم است ساختاری عمومی باشد. بدین معنا که عمومیت افراد مکلّف جامعه بتوانند به آن رجوع کرده و این ساختار برای آنها برنامه داشته باشد.
- از طرفی خواص جامعه یعنی کسانی که دارای اثرگذاری اجتماعی قابل توجه و یا دارای تخصص و محل رجوع افراد جامعه هستند، لازم است در جریان سازی تدبر در قرآن به طور ویژه مورد توجه قرار گیرند.
- غایت این ساختار تربیت اولو الالبابی است که به برکت قران و تدبر در آن، لبّ و خرد جمعی در آنها شکوفا شده، بر اجتماع ولایت یافته و با دریافت و توجه به غایتی که خداوند از آیاتش اراده کرده است، می توانند مسیری برای تحقق آن غایات نه فقط در زندگی فردی بلکه در فضای اجتماع بیابند و آن را عملیاتی نمایند.
- شایسته است ساختار جریان سازی قرآن خود را به آموزش آن محدود ننماید و برای تحقق حقایق و مقاصد قرآن در جامعه برنامه ریزی نماید و در راه تحقق این افق تلاش کند.
- پس زمینه های یک ساختار اجرایی تعلیم تدبر در قرآن
- القائاتی لازم است توسط ساختار به مخاطب صورت گیرد تا زمینه ساز ورود و توفیق او در تدبر در قرآن شود:
- قرآن کتاب است، از این رو برای همه امکان یادگیری و تعلم آن وجود دارد و لازم است همه به کتاب رجوع کنند...
- قرآن آیه دارد، از این رو برای همه قابل استفاده است حقایق آن در معرض مخاطب توجه مخاطب قرار گرفته و او می تواند آنها را قصد کند...
- قرآن مبارک است، از این رو منجر به بهره مندی مخاطب از برکت می شود، شکوفایی و بهره مندی مخاطب از خیرات را به همراه خواهد داشت و عدم تدبر انسان را از شکوفایی و خیرات کثیر محروم می کند...
- اراده انسان است که تعیین کننده میزان بهره وی از آیات کتاب مبارک است، اینکه انسان تا چه میزان اراده کند مقصد حقایق را بفهمد و در راستای آن قرار گیرد...
- غایتمند یا هدفمند دیدن مخلوقات و هدفمند بودن زندگی کردن است که اراده انسان را به دریافت و همراستایی با هدف نزول آیات سوق می دهد.
- توجه به جزای اعمال و دار آخرت است که اراده انسان را به فهم عملیاتی از کتاب خدا و تدبر در آن سوق می دهد.
- همراهی با رسول و ولی الهی است که انسان را در معرض دریافت کتاب مبارک و توفیق تدبر در آن قرار می دهد؛ از این رو هر قدر نیاز فرد به همراهی و همراستایی با رسول و ولی الهی بیشتر باشد، انگیزه درونی وی برای تدبر در قرآن بیشتر می شود.
- هر ساختار تعلیمی تدبر نیاز دارد در محیطی که به دنبال جریان سازی تدبر می باشد، از طریق پیگیری موارد فوق زمینه ورود عموم جامعه ( اعم از متخصصین و غیر آن) را به تدبر در قرآن فراهم نماید. از طرفی القائاتی از جانب محیط و جریان مقابل می تواند موانعی را در مسیر حرکت ساختار ایجاد نماید. لازم است ساختار برنامه ای برای خنثاسازی القائات و موانع زیر داشته باشد:
- جریاناتی که از موضع بالا و بی نیازی با کتاب خدا مواجه می شوند،
- جریاناتی که بر طبل مخالفت با کتاب خدا می کوبند؛
- جریاناتی که دریافت های مبتنی بر وحی را خلاف واقع می خوانند،
- جریاناتی که همراستایی همگانی با کتاب خدا را یکصدایی و خلاف تضارب آرا می نامند؛
- جریاناتی که دریافت برنامه های اجتماع از کتاب خدا را ساخته و پرداخته اشخاص می دانند و توجهات را از محتوای برنامه ها به افراد ارائه دهنده آنها معطوف نمایند.
- جریاناتی که با تزیین دنیا و امور دنیایی توجه اجتماع را به سوی آن معطوف می دارد.
- ابعاد و محورهای ارتقای مخاطب در ساختارهای اجرایی تعلیم تدبر در قرآن
- لازم است دارای مقاصد ساختار حقیقی و روشن – مبین- بوده و مخاطب به صورت مستمر نسبت به آنها هشیار شده، بدان توجه نماید. همچنین لازم است مخاطب ساختار تعلیمی تدبر را مسیری دریابد که درصدد است رجوع به کتاب و رسیدن او به مقاصد أن و بهره مندی از منافع آن را هموار نماید.
- ساختار تعلیمی تدبر درصدد است فرد را در راستای عاقبت آیات و سوره های قرآن قرار دهد به نحوی که توجه و قوه ذاکره مخاطب به برکت همنشینی با قرآن شکوفا شود.
- در این ساختار، تدبر در قرآن ابواب فهم مخاطب را در رجوع به متن باز می کند، بدین ترتیب که او درصدد شناسایی و پاسخگویی به نیازهای حقیقی خویش از قرآن برآمده، نگاه خود را از اطراف بریده و معطوف به خود قرآن می نمایند و در نهایت خاکساری با آیات قرآن مواجه می شود. در این صورت قران طعام و رزق حقیقی مخاطب شده و تجربه زندگی حقیقی را برای فرد رقم می زند.
- ساختار تعلیمی تدبر فرایند ارتقای مخاطب را از طریق خالص شدن توجه او به قرآن ارتقا می دهد. خالص شدن توجه از طریق متمرکز نمودن و مستمر نمودن توجه مخاطب به مقاصد هدایتی قرآن و ارتقای اولویت فهم و عمل به قرآن در زندگی اوست.
- غایت خالص شدن توجه و تذکر در فرد شکوفایی توان های عملیاتی (اولی الایدی) و ادراکی (اولی الابصار) می باشد. شکوفایی این توان ها در فرد سبب شکوفا شدن اثرگذاری های مثبت او در جامعه می گردد و او به عنوان اولی الالباب، توجه به مقاصد کتاب خدا و منافع آن برای جامعه را در خود نهادینه ساخته است.
- بنابراین محورهایی که ساختار تعلیمی تدبر در قرآن لازم است در فرایند خالص سازی و ارتقای مخاطب دنبال نماید، تقویت ظرفیت دریافت مقاصد هدایتی قرآن، ارتقای امکان عملیاتی نمودن این مقاصد توسط فرد و توسعه و تقویت اثرگذاری های مثبت اجتماعی در راستای جریان سازی و تحقق مقاصد دریافتی از قرآن است.
- یکی دیگر از ظرفیتهای ارتقایی مخاطب، احیای برخی اوقات برای وی می باشد، اوقاتی که در ساماندهی توجه فرد و متمرکز و مستمر ساختن آن نقش کلیدی دارند. بامدادان و شامگاهان از جمله این اوقات هستند که با توجه و رجوع به قرآن و تأمل در مضامین و مقاصد آن احیا می شوند. توجه متمرکز در این اوقات زمینه سازی می کند تا فرد در مواجهه با رخدادهای زندگی امکان رجوع به این حقایق را یافته و این رخدادها خود سبب خالص و شفاف شدن بیشتر فرد ( اصطفا) و شکوفایی بیشتر وی گردند.
- این شکوفایی و بهره مندی در نتیجه عمل به خیر و مراعات حقایق در موقعیتهای عملی است ( تقوا). خیر ذکری است که در موقعیتی تعین یافته و ناظر به ذکر عملی می باشد. خیر یا ذکر عملی در انسان مستلزم ذکر قلبی است، و احیای اوقات فوق الذکر زمینه تمرکز و استمرار توجه قلبی را فراهم می کند.
- از دیگر ظرفیت های ارتقای تدبر و توجه در مخاطب، قابلیت های جمع است. جمع می تواند عامل ایجاد و تقویت توجه یا غفلت باشد. قرار های جمعی در زمان های فوق الذکر می تواند سوق دهنده افراد به استفاده بهینه از این زمانها باشد.
- یک ساختار تعلیم تدبر به میزانی در ارتقای مخاطب موفق عمل کرده است که بتواند مسئولیت اجتماعی و انگیزه همراهی و یاری امام را در مخاطب تقویت نماید؛ چراکه این مورد شاخصی برای تعیین وضعیت فرد و خالص شدن توجه او در رجوع به قرآن است.
- نحوه تعامل با مخاطب در ساختارهای اجرایی تعلیم تدبر در قرآن
- شایسته است ساختار تعلیمی تدبر در قرآن شبکه شدن افراد را تسهیل نماید. بدین ترتیب که ایشان یکدیگر را در این امر به جلو هل دهند و افراد در معیت یکدیگر به سمت خالص سازی توجه به غایات قرآن حرکت نمایند.
- شایسته است ساختار تعلیمی تدبر شرایط دیده شدن شکوفایی افراد و خیرات و منافعی را که به برکت ایشان جریان می یابد تسهیل نماید.
- لازم است ساختار تعلیمی تدبر در عین اینکه افراد را به خلوص توجه و به حرکت روبه جلو سوق می دهد، محدوده هایی را ترسیم نماید که افراد دچار جولانات خطرناک و ادعاهای غیر واقع در دریافت حقایق قرآن نشوند و زبان حال ایشان صرفاً رجوع به وحی و ولی الهی و تبعیت از آن باشد.
- شایسته است ساختار تعلیمی قرآن در ارتباط با افرادی که به وی مراجعه می کنند به جای اینکه به دارایی های موجود افراد نگاه کند و بر اساس آن ارزشگذاری نماید، به قابلیت هایی که هر فرد دارد و مقصدی که برای رجوع به قرآن برگزیده است، توجه نماید. در غیر این صورت به صورت غیر مستقیم به تقویت استکبار درونی افراد کمک می کند.
- شایسته است ساختار تعلیمی تدبر به واسطه خدماتی که برای یادگیری قرآن ارائه می دهد، از مخاطب طلب اجر و دستمزد ننماید.
- علاوه بر این لازم است ساختار تکلف های موجود در مسیر رجوع افراد به قرآن را شناسایی نموده و درصدد رفع آنها باشد، نه اینکه رویه هایی را وضع نماید که افراد به واسطه آنها در رجوع به قرآن دچار تکف شوند.